Αν είχε συνεχίσει την καριέρα του στο σκάκι, ο από 15 χρονών νεότερος πρωταθλητής στην πολιτεία του New Jersey, Tyler Cowen, κατά πάσα πιθανότητα θα είχε γίνει ένας από τους μεγαλύτερους μαέστρους του αθλήματος, στις Ηνωμένες Πολιτείες. Αλλά εγκατέλειψε γρήγορα το σκάκι και άλλα χόμπι όπως τη φιλοσοφία, για τον ίδιο λόγο: «Ελλείψη σταθερότητας και ξεχωριστών ευκαιριών», δήλωσε στο περιοδικό Business Week. Έτσι στράφηκε στην Οικονομία και με μεγάλη επιτυχία. Σήμερα, ο Cowen είναι «ο πιο σύγχρονος οικονομολόγος στην Αμερική» (Business Week). Ή το πρόσωπο που είναι πιθανότερο να γίνει «ο Thomas Friedman της δεκαετίας» (The Wall Street Journal). Μπεστ-σέλερ του, «Η Μεγάλη Στασιμότητα» (‘The Great Stagnation’) που χαρακτηρίστηκε, σύμφωνα με τον αρθρογράφο για το “The New York Times” Ντέιβιντ Μπρουκς (David Brooks), το «πιο πολυσηζητημένο πεζογράφημα του έτους», σε μια εφημερίδα που έχει τη δική του στήλη και ο ίδιος ο Cowen.
Σχετικά με τον ίδιο, λέει: «Δεν είμαι απαισιόδοξος, αλλά ακούγεται σαν να είμαι». Πράγματι κρύβεται η αισιοδοξία με έναν εξαιρετικό τρόπο. Η θέση του είναι ότι ο ανεπτυγμένος κόσμος στήριξε την ανάπτυξή του κυρίως στην τύχη. Και όχι μόνο έχουμε φανεί πολύ τυχεροί, αλλά δεν έχουμε βιώσει κάτι πέρα από τις δυνατότητές μας, τόσο στο δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα. Σύμφωνα με τον Cowen, εκτός απ’ το Διαδίκτυο και τις Τηλεπικοινωνίες, ο κόσμος σήμερα δεν είναι και πολύ πιο διαφορετικός απ’ ότι πριν από 40 χρόνια: οδηγούμε αυτοκίνητα, ζούμε σε σπίτια που δεν έχουν αλλάξει ριζικά, έχοντας ψυγεία και βλέποντας τηλεόραση. Στην πραγματικότητα, η διαστημική κούρσα έχει πάψει να υφίσταται: κανείς δεν σκέφτεται σοβαρά την επιστροφή στο φεγγάρι.
Έτσι έχουμε πέσει στην παγίδα που και ο ίδιος προσπαθούσε να αποφύγει: λίγα οφέλη και λίγη σταθερότητα. Ο Cowen, του οποίου το blog ‘
Marginal Revolution’ καταγράφει περίπου 200.000 επισκέψεις καθημερινά και είναι το δεύτερο πιο δημοφιλής μεταξύ των οικονομολόγων – πίσω από τον Greg Mankiw και πιο ψηλά από τον Paul Krugman - βλέπει το μέλλον για τις ΗΠΑ και την Ευρώπη μαύρο και καταστροφικό αν δεν επενδυθούν περισσότερα στην τεχνολογική καινοτομία. Όμως αυτό είναι μια διαδικασία που διαρκεί στην καλύτερη περίπτωση δεκαετίες. Ίσως περισσότερο χρόνο απ΄ότι χρειάζεται για να γίνει ένα παιδί-θαύμα στο σκάκι ή ένα αστέρι των οικονομικών. Και όσο συνεχίζουν έτσι τα πράγματα δεν πρόκειται να απελευθερωθούμε από την αναπόφευκτη καταστροφή.
Ερώτηση – Κανείς δεν παίρνει στα σοβαρά την πιθανότητα να προχωρήσουν οι ΗΠΑ σε στάση πληρωμών. Αλλά για έναν ξένο, είναι ακατανόητο ότι η μεγαλύτερη δύναμη πάνω στη Γη, φλερτάρει με αυτή την προοπτική απλά για μια πολιτική διαμάχη.
Απάντηση – Το πιο πιθανό είναι ότι κάποια στιγμή θα υπάρξει συμφωνία. Αλλά ακόμα και αν υπάρχει 1% πιθανότητα πτώχευσης, αρκεί για να αρχίσει το οικοδόμημα να τρέμει. Αυτό που κάνουν οι ηγέτες μας είναι να χορεύουν στην άκρη του γκρεμού. Το κάνουν απλώς για να αναγκάσουν σε παραχωρήσεις την άλλη πλευρά των διαπραγματεύσεων. Επίσης δεν αντιμετωπίζουν το μακροχρόνιο πρόβλημα της γίρανσης του πληθυσμού.
Ερ. – Ας μιλήσουμε για την Ευρώπη όπου υπάρχουν πραγματικές ευκαιρίες για τους κερδοσκόπους.
Απ. – Είναι τραγικό. Νομίζω ότι η μητέρα όλων των κρίσεων θα έρθει σύντομα.
Ερ. – Τι ακριβώς εννοείτε, το 1929;
Απ. – Αυτή τη φορά θα είναι πολύ διαφορετικά. Νομίζω ότι θα υπάρξει ένα διάλειμμα στην Ευρωζώνη, το οποίο είναι πιθανό να είναι ευεργετικό σε πολλές χώρες. Αλλά πρόκειται να λογοδοτήσουν για τις πράξεις τους στην Ευρωζώνη του ευρώ με τα υπόλοιπα νομίσματα που πτωχεύουν, πτωχεύσεις και ανεργία.
Ερ. – Οι χώρες που έχουν προσφύγει σε μια λύση στυλ-Αργεντινής;
Απ. – Φυσικά. Φεύγοντας από τη ζώνη του ευρώ σημαίνει ότι κατά τη διάρκεια αρκετών μηνών μια χώρα δεν θα έχει επαρκές τραπεζικό σύστημα ή νόμισμα. Έχει σημασία αν είναι 20 χρόνια; Και 3-4 μήνες αστάθειας είναι εφιαλτικοί.
Ερ. – Τι θα συμβεί στον υπόλοιπο κόσμο;
Απ. – Η Ευρωζώνη είναι η μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου, γι’ αυτό θα είναι καταστροφικό σε πολλές χώρες. Δεν ξέρουμε πως θα είναι. Δεν γνωρίζουμε τον τρόπο λειτουργίας του CDS (ασφάλεια αποπληρωμής χρέους) ή τον βαθμό έκθεσης των αμερικανικών τραπεζών… Το σύστημά μας είναι και τώρα δυσλειτουργικό και ανησυχητικό. Σε κάθε περίπτωση, η FED θα πρέπει να λάβει πρόσθετα, ριζοσπαστικά μέτρα για την ενίσχυση της ρευστότητας. Θα υπάρξουν εκπλήξεις. Όλες δυσάρεστες.
Ερ. – Θα είναι η Κίνα η κινητήρια δύναμη της παγκόσμιας ανάπτυξης;
Απ. – Δεν είμαι αισιόδοξος για την Κίνα.
Ερ. – Δεν ξέρω γιατί περίμενα μια απάντηση….
Απ. – Ένα θεμελειώδης πρόβλημα με την Κίνα είναι η πλεονασματική παραγωγική της ικανότητα. Κάποιοι το αποκαλούν φούσκα. Άλλοι όχι. Ό,τι και να υποθεί, η αλήθεια είναι ότι εδώ και χρόνια οι Κινέζοι έχουν επενδύσει το 50% του ΑΕΠ τους. Αυτό είναι άνευ προηγουμένου. Και είναι επιπλέον αποσταθεροποιητικός παράγοντας. Η Κίνα έχει επίσης τη φούσκα των ακινήτων, αλλά αυτό δεν με απασχολεί πολύ.
Ερ. – Αλλά τα προβλήματα της Κίνας δεν είναι συγκρίσιμα με αυτά της Ευρώπης.
Απ. – Αυτοί είναι χειρότεροι. Το Ευρωπαϊκό κατά κεφαλήν ΑΕΠ είναι υψηλό, της Κίνας σε χαμηλά επίπεδα. Έτσι, οι Ευρωπαίοι είναι πιθανόν να υποφέρουν περισσότερο. Αλλά θα προτιμούσα μία (κρίση) Ευρωπαϊκή και όχι Κινέζικη.
Ερ. – Είναι μια Αποκάλυψη.
Απ. – Όχι, όχι, δεν το βλέπω έτσι. Τα πράγματα παίρνουν μια δυσοίωνη τροπή πριν επέλθει η σταθεροποίηση και ξεκινήσει πάλι η ανάκαμψη.
Ερ. – Αυτό ακούγεται σαν Μάργκαρετ Θάτσερ όταν είπε: «Τα πράγματα πρέπει να γίνουν χειρότερα προτού αρχίσουν να γίνονται καλύτερα».
Απ. – Ακριβώς. Η Θάτσερ έπαιξε με ένα στοιχείο που της έδινε πλεονέκτημα: το βρετανικό πολιτικό σύστημα, το οποίο μπορούσε να αντιδράσει πολύ γρήγορα. Πια ήταν η δεύτερη χώρα που μπόρεσε να βάλει τα του οίκου της σε τάξη; Η Νέα Ζηλανδία, που ήταν στην ουσία ένα αντίγραφο του βρετανικού. Τα συστήματα αυτά επιτρέπουν την ταχεία αλλαγή. Αλλά αυτό δεν συμβαίνει στις ΗΠΑ. Εδώ είναι ένα ελεγκτικό σύστημα που κυριαρχεί. Και όταν είσαι σε μια δύσκολη κατάσταση, δεν είναι εύκολο να ξεφύγεις.
Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και στις χώρες της Ευρωζώνης. Αλλά μην ανησυχείτε τόσο πολύ. Το 70% ή 80% του ΑΕΠ μια χώρας είναι το ανθρώπινο κεφάλαιό της. Ακόμα και αν το ευρώ έχει σπάσει, θα παραμείνει. Κανένα εργοστάσιο δεν καταστρέφεται με βόμβες. Αυτό που έχετε να κάνετε είναι να απαλλαγείτε από ένα «σπασμένο» σύστημα.
Ερ. – Τι νομίζετε ότι η ΕΕ πρέπει να κάνει;
Απ. - Επιταχύνετε την κατάρτιση ενός συνόλου κανόνων και διαδικασιών σε ορισμένες χώρες του ευρώ. Θυμηθείτε την περίπτωση της Ισλανδίας. Ήταν μια φοβερή κρίση πριν από δύο χρόνια. Αλλά τώρα έχουν αρχίσει να ανακάμπτουν.
Ερ. – Και μέτρα όπως η Ισπανική οικονομική μεταρρύθμιση που περιλαμβάνει την ιδιωτικοποίηση των τραπεζικών καταθέσεων ταμιευτηρίου, δεν αμβλύνουν την κρίση;
Απ. – Όχι. Ακόμα και αν το έκαναν για λίγο, το ερώτημα είναι τι μέτρα πρέπει να πάρει η Ισπανία για να συνεχίσει η παραγωγικότητά της να αυξάνεται; Έχει ανθήσει την τελευταία δεκαετία λόγω του τουρισμού και των κατασκευών, δύο τομείς που δημιουργούν αύξηση της παραγωγικότητας. Η Ισπανία είναι λιγότερο εξαρτημένη από τις εξαγωγές προς την Κίνα απ’ ότι η Γερμανία, το οποίο είναι καλό γιατί μειώνει την εξάρτηση από μία αγορά. Αλλά η κρίση είναι αναπόφευκτη.
Ερ. – Μήπως είναι χειρότερο να διασώζεις τα πράγματα;
Απ. – Ναι, είναι ένα πολιτικό τέχνασμα. Απλά πρέπει να διερωτηθεί η κάθε χώρα: Θέλει να προχωρήσει (τον δρόμο της ανάπτυξης) ή να μείνει πίσω;
Ερ. – Μπορεί να θέλει να εγκαταλείψει η Γερμανία;
Απ. - Αυτό θα ήταν εύκολο, αλλά δεν νομίζω ότι θα περάσει κάτι τέτοιο. Μάλλον νομίζω ότι σε κάποιο σημείο οι Γερμανοί και ορισμένες χώρες της Βόρειας Ευρώπης θα είναι στη θέση να πρέπει να αποφασίσουν αν θα πληρώσουν τη διάσωση των άλλων ή όχι. Και δεν νομίζω ότι θα επιλέξουν την πρώτη επιλογή (να πληρώσουν) για δύο λόγους: Πρώτον, γιατί πολιτικά δεν μπορούν. Δεύτερον, γιατί απλά θα μπορούσε να γυρίσει το ρολόι στο έτος 2000 εξαιτίας της έλλειψης δημοσιονομικής ένωσης και χώρες όπως η Ελλάδα και η Πορτογαλία, για παράδειγμα, θα έχουν πάντα μία χαμηλότερη αύξηση της παραγωγικότητας απ’ ότι η Γερμανία. Και αποπληθωρισμός θα τους καταδικάσει για μια ζωή.
Ερ. – Η Ισπανία έχει επίσης ένα καλό ιστορικό στην αύξηση της παραγωγικότητας.
Απ. – Ακριβώς. Έτσι, γιατί να θέλετε να συνεχίσετε με αυτό το σύστημα; Αποδεχτείτε μια χρονιά έντονης ταλαιπωρίας όπως έγινε στην Ισλανδία. Είναι σαν να δέχεστε χημειοθεραπεία.
Ερ. – Όπως λέει ο Ian Bremmer της Eurasia Group και άλλοι ειδικοί, ο πολιτικός παράγοντας είναι πολύ σημαντικός στη ζώνη του ευρώ.
Απ. – Αλλά θα επιφέρει μια εξέγερση των αγορών. Χώρες όπως η Ελλάδα θα αναγκαστούν υπό πίεση να κλείσουν τις τράπεζες και να εγκαταλείψουν το ευρώ χωρίς να το έχουν αποφασίσει καν οι κυβερνήσεις τους. Και αυτό θα συμβεί σύντομα, πιθανότατα πριν απ’ το φθινόπωρο.
Ερ. – Τι θα συμβεί αν η Γερμανία αλλάξει και γίνει πιο ευέλικτη;
Απ. – Το πρόβλημα δεν είναι η Γερμανία, είναι το ευρώ.
Ερ. – Είστε ένας οικονομολόγος που πηγαίνει πέρα από τα μαθηματικά μοντέλα. Του αρέσει να μελετά την ιστορία, την κουλτούρα και την επίδραση που έχει η τεχνολογία πάνω τους. Τα συμπεράσματά του δημιουργούν πολλούς μύθους. Για παράδειγμα, έχει δείξει ότι πολλά δήθεν πανάρχαια έθιμα που εισάγονται, στην πραγματικότητα δεν είναι παρά πρόσφατες προσθήκες. Τώρα πείτε μου, με βάση και την εμπειρία σας ως blogger, το διαδίκτυο πρόκειται να σκοτώσει τις εφημερίδες;
Απ. – Καθόλου. Τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης βρίσκονται από πίσω. Αν κοιτάξετε τα στοιχεία για την απασχόληση, υπάρχουν τώρα περισσότερες θέσεις εργασίας στη δημοσιογραφία πριν από μερικά χρόνια. Η δημοσιογραφία έχει αλλάξει. Είναι πιο ανταγωνιστική, πιο αξιοκρατική και πιο αυστηρή. Ναι, όποια μέσα και όποιοι επαγγελματίες δεν είναι σε θέσει να αφομοιώσουν τις τεχνολογικές αλλαγές, εξαφανίζονται. Αλλά μέσα σε 10 χρόνια, έχουμε περισσότερους δημοσιογράφουν από κάθε άλλη φορά. Πιστεύω, ωστόσο, ότι η δημοσιογραφία είναι και θέμα ερασιτεχνών. Για παράδειγμα, η κάλυψη της πόλης της Ουάσιγκτον μπορεί να γίνει από ερασιτέχνες.
Ερ. – Δεν φαντάζεστε πόσο σας εκτιμώ όταν μου δίνετε καλές ειδήσεις.
Απ. – Υπάρχουν πολλοί. Ξεχάστε τις ΗΠΑ και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Κοιτάξτε την Τουρκία, τη Βραζιλία, το Περού. Οι άνθρωποι που έχουν πραγματική ανάγκη ένα μοντέλο ευημερίας έχουν να κερδίσουν 10 φορές πιο σημαντικά οφέλη απ’ ότι εμείς, στις ανεπτυγμένες χώρες με τα μικρότερα προβλήματά μας.
Ερ. – Είναι ντροπή ότι για πρώτη φορά από τη βουβωνική πανώλη του 14ου αιώνα, εμείς στη Δύση είμαστε στη νοσηρή πλευρά της Ιστορίας.
Απ. – Μόνο ότι συμβαίνει στην Κίνα και την Ινδία είναι πιο σημαντικό από ό, τι συμβαίνει σε μας.
Ερ. – Αλλά δεν συμφωνούμε ότι η Κίνα έχει επίσης προβλήματα;
Απ. – Νομίζω ότι θα έχει προβλήματα. Αλλά πιστεύω εξίσου ότι θα επιστρέψει στην ανάπτυξη , αν και ίσως όχι στο ίδιο επίπεδο. Ή μήπως πιστεύετε ότι η Κίνα μπορεί να συνεχίσει να αυξάνεται με ρυθμούς 10% το χρόνο;
Ερ. – Πιστεύετε πραγματικά ότι η Κίνα αυξάνετε με ρυθμό 10%; Ούτε με τα επίσημα κινεζικά στατιστικά στοιχεία κατανάλωσης ενέργειας δεν δικαιολογείται τόση ανάπτυξη, εκτός και αν έχουν επιτύχει τον τετραγωνισμό του κύκλου της ενεργειακής απόδοσης.
Απ. – Όχι. Κανένας δεν πιστεύει ότι αυξάνεται κατά 10% ετησίως. Αλλά κοιτάξτε το Περού, για παράδειγμα, αυξάνεται σχεδόν περισσότερο απ’ τον καθένα.
Ερ. – Αλλά αυτές οι χώρες αναπτύσσονται διότι εξάγουν πρώτες ύλες. Τι θα συμβεί αν η Κίνα εισέρθει στην κρίση, (η ανάπτυξη) στις ΗΠΑ δεν ξεκινήσει και η Ευρωζώνη αποσυντίθεται;
Απ. – Δεν νομίζω ότι αυτός είναι ο λόγος για την ανάπτυξή του. (Αυτές οι χώρες)…μπορούν να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην εσωτερική δυναμική της οικονομίας. Χώρες όπως το Μεξικό ή η Βραζιλία, με μεσαίο εισόδημα, τα πάνε καλά. Κοιτάξτε απλά πράγματα, όπως την ποιότητα της εκπαίδευσης, ένας δείκτης που αντικατοπτρίζει την κατάσταση πολύ καλύτερα απ’ ότι το κατά κεφαλήν ΑΕΠ του. Η αντίδραση του Μεξικού στην γρίπη των χοίρων, για παράδειγμα, ήταν εξίσου καλή ή καλύτερη από ότι στις ΗΠΑ. Ένα άλλο παράδειγμα είναι η Αφρική, όπου η αύξηση οφείλεται μόνο στις πρώτες ύλες. Βλέπετε καμία χώρα στην Αφρική να μπορεί να γίνει η επόμενη Νότια Κορέα; Στην καλύτερη περίπτωση αυτό που μπορούμε να ελπίζουμε είναι ότι η Γκάνα θα φθάσει σε επίπεδο παρόμοιο με εκείνο της Βολιβίας, τη φτωχότερη χώρα της Νοτίου Αμερικής. Αυτό είναι σίγουρα ένα απαισιόδοξο σενάριο.
