Είναι -δυστυχώς- σχετικά άγνωστο, όχι μόνο ότι ο Νεοπλατωνισμός επηρέασε τη διαμόρφωση του Χριστιανισμού τους πρώτους αιώνες μετά Χριστόν, αλλά και τί ακριβώς αφορούσε αυτό το μεταφυσικό/μυστικιστικό σύστημα και φιλοσοφική σχολή. Οι λόγοι που είναι τόσο σημαντικό για έναν άνθρωπο που ασχολείται με τη μεταφυσική φιλοσοφία και τις θρησκείες -και ιδιαίτερα με τον Χριστιανισμό και ιδιαίτερα αν είναι Έλληνας- να ψαχτεί με το θέμα είναι οι εξής:
1. Ο Νεοπλατωνισμός αποτέλεσε την ισχυρότερη γέφυρα μεταξύ Ελληνισμού και Χριστιανισμού
2. Διαψεύδονται όσοι -επιφανειακά- χαρακτηρίζουν τον Χριστιανισμό ως απλά μία μετεξέλιξη του Ιουδαϊσμού
3. Ο ίδιος ο Νεοπλατωνισμός κρύβει πραγματικούς θησαυρούς για την ψυχή
4. Επηρέασε και τις τρεις αβρααμικές θρησκείες.
Οι πηγές μου είναι οι εξής:
Εννεάδες, Πλωτίνος (μέσω του Πορφύριου) *
Νεοπλατωνισμός, R. T. Wallis **
Κάποια απαραίτητα ιστορικά στοιχεία και έννοιες του Νεοπλατωνισμού:
Ο Νεοπλατωνισμός εμφανίστηκε τους πρώτους αιώνες μετά Χριστόν, αφενός ως απάντηση στον Γνωστικισμό και αφετέρου ως ανάγκη αναβίωσης των ιδεών του Πλάτωνα προσαρμοσμένες στις συνθήκες της εποχής. Ο Γνωστικισμός, πολύ συνοπτικά, πρέσβευε πως η ύλη είναι δημιούργημα, όχι του πραγματικού Θεού, αλλά της σκοτεινής οντότητας Γιαλδαβαώθ και για αυτόν τον λόγο η ύλη είναι αμιγώς κακή. Αυτή είναι η Γνώση (εξ ου και το Γνωστικισμός) που πρέπει να έχει ο άνθρωπος ώστε να ξεφύγει από την πλάνη της ύλης και να επιστρέψει στον αληθινό Θεό. Οι Γνωστικοί συνδέθηκαν με τον Χριστιανισμό, μιας και τα περισσότετα απόκρυφα Ευαγγέλια είναι γνωστικά (πχ του Θωμά και του Ιούδα) και χαρακτηρίστικαν αρκετά νωρίς ως αίρεση.
Εδώ έρχεται ο Νεοπλατωνισμός να αντιταχθεί στον Γνωστικισμό, θεωρώντας μεν την ύλη πλάνη (όπως άλλωστε και ο Πλάτωνας) αλλά όχι αμιγώς κακή, μιας και τα πάντα απορρέουν από το Εν (τον Θεό), άρα τίποτα που προέρχεται από την πηγή δεν μπορεί να είναι αρνητικό. Πίστευαν, φυσικά, ότι η αλήθεια δεν βρίσκεται στον κόσμο της ύλης/ αισθητό κόσμο ως συνεχιστές των ιδεών του Πλάτωνα και ότι ο άνθρωπος πρέπει να αποκοπεί από αυτά. Δημιουργός του Νεοπλατωνισμού θεωρείται ο Πλωτίνος (έδρασε τον τρίτο αιώνα μετά Χριστόν) και μεγάλοι νεοπλατωνικοί ο Πορφύριος (κατέγραψε το έργο του δασκάλου του, Πλωτίνου) και ο Ιάμβλιχος.
ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:
Απορροή: Η δημιουργία του υλικού κόσμου έγινε μέσω της απορροής. Από το Εν (τον Θεό, την πηγή) απορρέει (εκπορεύεται) ο Νους, που είναι ο κόσμος των ιδεών του Πλάτωνα, το πραγματικό πεδίο ύπαρξης. Ο Νους αποκαλείται και ως οι σκέψεις του Θεού, του Ενός και οι ιδέες αποτελούν την πραγματική μορφή όλων των όντων. Έπειτα από τον Νου απορρέει η ψυχή, η οποία αποτελεί τη γέφυρα μεταξύ Νου και Ύλης και χωρίζεται σε συλλογική αλλά και ατομική ψυχή. Τέλος, η ύλη, το πιο απομακρυσμένο από τον Εν σημείο της πραγματικότητας
Επιστροφή στο Εν: Προφανώς ο σκοπός του ανθρώπου είναι να γυρίσει στο Εν με μία διαδικασία μάλλον αντίστροφη της απορροής
Ψυχή: Η ψυχή προέρχεται από τον Νου. Ένα μέρος της κατεβαίνει στην ύλη και γίνεται η -ας την πούμε- ατομική/κατώτερη ψυχή και ένα άλλο μέρος της μένει με τον Νου (ο Ανώτερος εαυτός/ η ανώτερη -συλλογική ψυχή). Η επιστροφή στο Εν γίνεται εσωτερικά, μέσω της απάρνησης του εγώ και της ύλης (της κατώτερης ψυχής) και της σύνδεσης με το Θεϊκό στοιχείο που ενυπάρχει μέσα μας (Ανώτερη ψυχή)*
Μετενσάρκωση: Οι Νεοπλατωνικοί πίστευαν στη μετενσάρκωση. Θεωρούσαν ότι μετά τον θάνατο η ψυχή αφήνει πίσω της όλα όσα έκανε στην ενσάρκωσή της (εξ ου και η λήθη) και έπειτα ενσαρκώνεται σε επόμενο σώμα με τελικό σκοπό την ένωση με το Εν και το σπάσιμο του κύκλου των μετενσαρκώσεων (σαφείς εδώ οι ομοιότητες με το Ντάρμα και το Νιρβάνα των ανατολικών θρησκειών).
ΚΟΙΝΑ ΝΕΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΥ
Τα κοινά μεταξύ νεοπλατωνισμού και Χριστιανισμού ξεκινάνε από πάρα πολύ νωρίς. Αρχικά, ο Πλωτίνος που δημιούργησε τον Νεοπλατωνισμό ήταν μαθητής του Αμμώνιου Σακκά. Στον Αμμώνιο Σακκά έρχεται να μαθητεύσει και ο Ωριγένης της Αλεξάνδρειας που θεωρείται ο μεγαλύτερος Χριστιανός στοχαστής των πρωτοχριστιανικών χρόνων και επηρέασε τον Χριστιανισμό πάρα πολύ, ακόμα κι αν στο τέλος χαρακτηρίστικε αιρετικός για την πίστη του ότι όλα τα όντα -ακόμα και ο ίδιος ο Διάβολος- στο τέλος θα σωθούν, αφού δεν ταιριάζει σε έναν πανάγαθο Θεό η χωρίς τέλος τιμωρία. Η αίρεση ονομάστηκε «Ωριγενισμός». Βλέπουμε, δηλαδή, ότι ο δημιουργός του νεοπλατωνισμού είχε τον ίδιο δάσκαλο με έναν από τους μεγαλύτερους Χριστιανούς φιλοσόφους.
Έπειτα, η Σχολή της Αλεξάνδρειας ήταν μία σχολή σκέψης με φιλοσόφους όπως ο Κλήμης, ο Φίλων, ο προαναφερθέντας Ωριγένης κ.α., οι οποίοι ήταν τόσο Νεοπλατωνικοί, όσο και Ιουδαίοι και Χριστιανοί. Είναι γνωστό, επιπλέον, ότι πολλοί Πατέρες της Εκκλησίας, οι οποίοι διαμόρφωσαν την πρώτη μορφή του Χριστιανισμού ήταν βαθύτατα επηρεασμένοι από τον Νεοπλατωνισμό. Κλήμης ο Αλεξανδρινός, Γρηγόριος Νανζιαζηνός, Βασίλειος Καισαρείας, Γρηγόριος Νύσσης, ο Ιερός Αυγουστίνος, αργότερα ο Θωμάς ο Ακινάτης αλλά και πολλοί, πολλοί άλλοι είχαν Νεοπλατωνικές και ειδικά Πλωτινικές επιρροές.**
Κάποια χτυπητά σημεία που συνδέουν Νεοπλατωνισμό και Χριστιανισμό:
Αν κάποιος καλός υπέστη αδικία, τότε αυτό ήταν για το καλό του. Θεός και τάξη υπάρχουν, αλλά οι αιτίες μένουν άγνωστες σε εμάς.* - Το Χριστιανικό Άγνωσται αι βουλαί του Κυρίου
Το κέντρο του σύμπαντος περιγράφεται ως «φως εκ φωτός»* - Το Χριστιανικό φως εκ φωτός στο σύμβολο της πίστης μας
Το Εν είναι αιώνιο, δεν υπάρχει τίποτα πρότερο ή ύστερο από αυτό, δεν δημιουργήθηκε ούτε θα τελείωσει ποτέ, απλά Είναι - αεί ων (πάντα υπάρχων)*- Εγώ είμι ο ών, που είπε ο Θεός στον Μωυσή
Η ομοίωση με τους καλούς ανθρώπους είναι σαν την ομοίωση μίας εικόνας με μία άλλη. Η ομοίωση με τον Θεό είναι εκείνη της εικόνας με το ίδιο το πρότυπο* - Κατ' εικόνα και ομοίωσιν του Χριστιανισμού
Κατά τον Πλωτίνο, ο μύθος του Νάρκισσου που ερωτεύτηκε το είδωλό του στον ποταμό και έπεσε και πνίγηκε συμβολίζει τον έρωτα προς την πλάνη (ύλη/κόσμος των αισθήσεων) και την πτώση εξαιτίας αυτού του έρωτα* - Πτώση Αδάμ και Εύας από την Παραδείσια κατάσταση
Η άτακτη κίνηση των σωμάτων (ανθρώπων) οφείλεται στην απομάκρυνσή τους από την Πηγή, με αποτέλεσμα το ένα να βλάπτει το άλλο* - και πάλι οι συνέπειες της Πτώσης
Τα άυλα όντα είναι πανταχού και πουθενά παρόντα** - Το Χριστιανικό Πανταχού Παρών
Πρώτον, κάθε ον επιζητεί να επιστρέψει στην αιτία του. Δεύτερον, αφού αυτό επιτυγχάνεται μέσω της επιστροφής του προς τα ένδον, η αναγωγή στην αιτία ενός όντος συμπίπτει με την επιστροφή στον εαυτό του** - Το Χριστιανικό Η Βασιλεία των Ουρανών εντός υμών εστί
Σε κάθε κόσμο κυριαρχεί μία τριάδα κυβερνώμενη από μία μονάδα**- Η Χριστιανική Αγία Τριάδα.
Συνεχίζεται όταν ξαναβρώ χρόνο...
