Ανοίγω αυτό το θέμα γιατί τελευταία ασχολούμαι αρκετά με παλιά και μεταχειρισμένα βιβλία και θα με ενδιέφερε να υπάρχει ένας χώρος συζήτησης για τη συντήρησή τους, την αναγνώριση φθορών και το πώς ξεχωρίζουμε διάφορα σημάδια που εμφανίζονται με τα χρόνια. Προσωπικά με απασχολεί ιδιαίτερα το πώς μπορεί κανείς να ξεχωρίσει την απλή φυσική φθορά/παλαίωση από κάτι πιο ανησυχητικό, όπως μούχλα ή υγρασία. Θα αναφέρω εν συντομία τα κυριότερα είδη ζημιάς σε βιβλία (πέρα από σκόνη και σκισίματα):
Mold is a type of fungus that thrives when it finds a suitable food source and the right level of humidity. It can appear as thread-like patches, fuzzy spots, or even dense, spider-web-like growths. Mold is most commonly found on natural, porous materials like cotton, linen, silk, wool, leather...
www.collect.guide
Foxing / οξείδωση - κηλίδωση λόγω παλαίωσης
Απ' όσο έχω καταλάβει, μία από τις πιο συνηθισμένες φθορές σε παλιά βιβλία είναι το λεγόμενο
foxing: μικρές καφέ, κιτρινωπές ή σκουρόχρωμες κηλίδες στο χαρτί, που συνήθως συνδέονται με την παλαίωση, την
οξείδωση, την ποιότητα του χαρτιού, μεταλλικά κατάλοιπα ή παλαιότερες συνθήκες αποθήκευσης. Συνήθως είναι περισσότερο αισθητικό πρόβλημα και από μόνο του δεν είναι ένδειξη ότι το βιβλίο είναι επικίνδυνο για τα υπόλοιπα βιβλία της βιβλιοθήκης.
Ενεργή μούχλα
Από την άλλη, η μούχλα είναι κάτι διαφορετικό και πιο ανησυχητικό, ειδικά αν είναι ενεργή. Εκεί μιλάμε συνήθως για σημάδια που μπορεί να έχουν γκριζωπή, μαυριδερή, πρασινωπή ή λευκή όψη, να φαίνονται σαν σκόνη, χνούδι ή πουδρένια επιφάνεια, να συνοδεύονται από μυρωδιά υγρασίας/κλεισούρας και μερικές φορές από κυματισμένες, κολλημένες ή μαλακωμένες σελίδες. Η ενεργή μούχλα είναι αυτή που θεωρητικά μπορεί να συνεχίσει να αναπτύσσεται αν βρει υγρασία και κακές συνθήκες αερισμού.
Ανενεργή μούχλα
Υπάρχει βέβαια και η περίπτωση της παλιάς ή ανενεργής μούχλας, δηλαδή σημάδια που μπορεί να προήλθαν κάποτε από υγρασία ή μούχλα, αλλά πλέον να έχουν ξεραθεί και να έχουν μείνει ως λεκές. Αυτό όμως είναι δύσκολο να το ξεχωρίσει κανείς μόνο από φωτογραφίες, γιατί παίζουν ρόλο η υφή, η μυρωδιά και το αν το σημάδι είναι επιφανειακό ή έχει περάσει μέσα στις σελίδες.
Υγρασία/Λεκέδες
Άλλη συχνή περίπτωση είναι οι λεκέδες από υγρασία ή υγρό, πχ νερό, καφέ ή άλλο υγρό που στέγνωσε. Αυτοί συνήθως φαίνονται πιο ανομοιόμορφοι με water stain τριγύρω (το περίγραμμα μέχρι πού εξαπλώθηκε το υγρό πριν στεγνώσει), μπορεί να έχουν διαποτίσει τις σελίδες και πολλές φορές συνοδεύονται από κυματισμό των σελίδων, οι οποίες μπορεί να έχουν γίνει σαθρές και να τρίβονται. Δεν είναι απαραίτητα ενεργός κίνδυνος, αλλά δείχνουν ότι το βιβλίο έχει ταλαιπωρηθεί.
Ζημιές από έντομα
Υπάρχουν επίσης φθορές από έντομα, όπως μικρές τρύπες, αυλακώσεις, φαγωμένες άκρες, σκόνη σαν τρίμμα χαρτιού ή μικρά μαύρα/καφέ στίγματα που μπορεί να είναι περιττώματα εντόμων ή flyspecks.
Απ' όσα έχω διαβάσει, τα πιο ανησυχητικά σημάδια είναι η έντονη μυρωδιά μούχλας ή υγρασίας, η πουδρένια/χνουδωτή επιφάνεια, οι κολλημένες ή κυματισμένες σελίδες, οι λεκέδες που συνεχίζουν βαθιά μέσα στο σώμα του βιβλίου, και φυσικά οποιαδήποτε ένδειξη ενεργών εντόμων. Αντίθετα, το απλό foxing, το κιτρίνισμα του χαρτιού, η σκόνη στον κορμό των σελίδων ή ένας παλιός ξηρός λεκές είναι περισσότερο αισθητικά προβλήματα, εφόσον το βιβλίο είναι στεγνό και δεν μυρίζει υγρασία. Βέβαια υπάρχουν αρκετές φορές που η μούχλα δεν ξεχωρίζει εύκολα από το foxing.
Ως προς το θέμα της συντήρησης και επισκευής δεν έχω ιδιαίτερες γνώσεις ή εμπειρία, οπότε θα με ενδιέφεραν πολύ οι απόψεις όσων γνωρίζουν περισσότερα. Ως προς τον καθαρισμό, θα πω ειλικρινά τι κάνω εγώ μέχρι σήμερα, ακόμη κι αν σε κάποιους φανεί υπερβολικό. Προσπαθώ πρώτα να τα καθαρίσω όσο μπορώ πριν τα βάλω στη βιβλιοθήκη μου, όσα έχουν πλαστικοποιημένο ή σχετικά ανθεκτικό εξώφυλλο τα περνάω προσεκτικά με αντισηπτικό μαντιλάκι εμποτισμένο με μερικές σταγόνες 70% αλκοόλης, για λόγους καθαριότητας και απολύμανσης της εξωτερικής επιφάνειας. Αν όμως το εξώφυλλο είναι σκέτο μαλακό ή ευαίσθητο, αποφεύγω εντελώς τα υγρά και το περνάω με ελαφρύ τρίψιμο μόνο στεγνά με χαρτί κουζίνας. Επίσης στον κορμό των σελίδων, πάνω, κάτω και στο πλάι, όταν βλέπω σκόνη ή βρωμίτσες το τρίβω σχολαστικά με χαρτί κουζίνας για να φύγουν όσο γίνεται.
Θα με ενδιέφερε λοιπόν να μοιραστούμε εμπειρίες, φωτογραφίες και πρακτικές συμβουλές. Πώς ξεχωρίζετε εσείς το foxing από τη μούχλα ή από λεκέ υγρασίας; Έχετε αγοράσει ποτέ παλιό βιβλίο που τελικά αποδείχθηκε προβληματικό; Υπάρχουν απλοί έλεγχοι που κάνετε πριν βάλετε ένα μεταχειρισμένο βιβλίο μαζί με τα υπόλοιπα στη βιβλιοθήκη σας και πώς το καθαρίζετε;
