Η Σχολή της Παραπληροφόρησης
“Η απλή βάση στην αντίθεσή μου στην αιχμαλωσία στους ζωολογικούς κήπους είναι ότι κρατάμε τα ζώα σε κατάφωρα αφύσικες, εξουθενωτικές, και παρεκκλίνουσες συνθήκες. Κανένα στοιχειό από την ομορφιά και τη δύναμη και την ευφυΐα τους δεν είναι εμφανές. Περιορίζονται, απογοητεύονται, εκτελούν τις ίδιες επαναλαμβανόμενες και συχνά επικίνδυνες συμπεριφορές πλήξης, καταλήγοντας καρικατούρα του πραγματικού τους εαυτού.”
Euan C. Young, καθηγητής Ζωολογίας, Πανεπιστήμιο του Ώκλαντ, Νέα Ζηλανδία
Λόγω της αύξησης της ευαισθητοποίησης του κοινού για την ταλαιπωρία και τα δικαιώματα των ζώων, οι ζωολογικοί κήποι είναι υποχρεωμένοι να ανασύρουν σαθρές δικαιολογίες για την ύπαρξή τους.
Για να δικαιολογήσουν την ύπαρξή τους, οι ζωολογικοί κήποι παρουσιάζουν τρία βασικά επιχειρήματα:
- Οι ζωολογικοί κήποι αποτελούν τη μοναδική ευκαιρία για τους περισσότερους ανθρώπους να δουν ζώα όπως καμηλοπαρδάλεις, λιοντάρια και ελέφαντες.
- Βοηθούν να εκπαιδευτεί το κοινό για τα ζώα και να προωθηθεί μεγαλύτερος σεβασμός σε αυτά.
- Προωθούν προσπάθειες διατήρησης μέσω της εκπαίδευσης και της αναπαραγωγής και στέγασης των απειλούμενων ειδών.
-Το πρώτο σημείο θέτει το ερώτημα με την παραδοχή ότι η ανθρώπινη οπτική ευχαρίστηση και περιέργεια ξεπερνά το δικαίωμα ενός ζώου να απολαμβάνει τη ζωή του ανενόχλητο στο φυσικό του περιβάλλον. Ο πόνος που προκαλείται στα ζώα σε περιφραγμένους χώρους για όλη τους τη ζωή (δεκαετίες σε περιπτώσεις όπως οι χιμπατζήδες και οι ελέφαντες) σε καμία περίπτωση δεν δικαιολογεί την αξία μιας στιγμιαίας εμπειρίας για τα εθισμένα στη διασκέδαση ανθρώπινα όντα.
-Ο δεύτερος ισχυρισμός υποθέτει ότι οι συμπεριφορές των ζώων που βλέπουν οι θεατές είναι ακριβείς, αληθείς, και φυσικές, όταν στην πραγματικότητα το τεχνητό περιβάλλον του ζωολογικού κήπου διαστρεβλώνει όλη τη διαδικασία της ζωής τους. Πρώτον, στο ζωολογικό κήπο οι θεατές δίνουν ελάχιστη ή καθόλου προσοχή στις πληροφορίες που τους παρέχονται για τα ζώα που παρατηρούν. Μελέτες γράφουν – και η εμπειρία του καθενός από εμάς επιβεβαιώνει εύκολα- ότι οι θεατές στο ζωολογικό κήπο σπάνια διαβάζουν τις πλάκες που παρέχουν πληροφορίες για το όνομα των ζώων, τη διατροφή, και τη φυσική ομοταξία. Η υπόθεση ότι οι άνθρωποι θα διαβάσουν τις πινακίδες σήμανσης, θα σκεφτούν τις πληροφορίες, και θα είναι σε θέση να τις επεξεργαστούν είναι αβάσιμη σε μια κουλτούρα της κατανάλωσης και της ψυχαγωγίας.
Μελέτες δείχνουν ότι οι θεατές των ζωολογικών κήπων γνωρίζουν ελάχιστα για τα ζώα, πιστεύουν σε τυπικές προκαταλήψεις για αυτά, και κάνουν βαθιές παρατηρήσεις, όπως το ζώο είναι “χαριτωμένο” ή “αστείο”. Το πρόβλημα είναι διττό: Οι θεατές των ζωολογικών κήπων συνήθως αναζητούν ψυχαγωγία, όχι εκπαίδευση και οι ζωολογικοί κήποι σπάνια κάνουν σοβαρή προσπάθεια εκπαίδευσης του κοινού. Κάποιος μπορεί να μάθει πολύ περισσότερα για τη συμπεριφορά των ζώων μέσω των μέσων ενημέρωσης, όπως το Discovery Channel, είτε μέσω «εικονικών ζωολογικών κήπων» και μέσα από τις κάμερες που τροφοδοτούν ζωντανές εικόνες των ζώων στο φυσικό τους περιβάλλον.
Όταν επισκέφθηκα πρόσφατα το ζωολογικό κήπο του Ελ Πάσο, άκουσα ένα παιδί να αναφωνεί, «είναι αυτό το ζώο πραγματικό”; Οι γονείς γέλασαν, αλλά αυτή ήταν μια κατά λάθος βαθυστόχαστη ερώτηση. Γιατί ότι βλέπουν οι θεατές είναι εκφράσεις υπανάπτυκτες, παραμορφωτικές, ανεστραμμένες από τον άνθρωπο, ζώων που είναι λυπημένα, μοναχικά, τραυματισμένα και με κατάθλιψη. Εμείς δε θα δούμε τίγρεις, ελέφαντες και χιμπατζήδες, αλλά θα δούμε τι έχει συμβεί σε αυτούς, παρατηρούμε μια κοινωνική κατασκευή του ζώου. Να είμαστε σίγουροι πως ο βαρυκίνητος ελέφαντας δε είναι απλά μια ιδέα κάποιου, αλλά η ανθρώπινη ιδέα για αυτόν ειδωμένη μέσα από το πρίσμα / φυλακή των πολιτιστικών προοπτικών που είναι περισσότερο ή λιγότερο φωτισμένη και επιστημονικά ακριβής. Οι θεατές νομίζουν ότι βλέπουν άμεσα τα ζώα, αλλά τα βλέπουν μέσα από ιστορικά καθορισμένα πρότυπα και τις επιζήμιες επιπτώσεις του θεσμού του ίδιου του ζωολογικού κήπου.
Θα μπορούσε κανείς να μελετήσει την ανθρώπινη φύση εξετάζοντας ανθρώπους κλειδωμένους σε άσυλα και φυλακές. Πράγματι, τα ζώα υποφέρουν από τις ίδιες ψυχολογικές επιπτώσεις από τον εγκλεισμό και την απομόνωση, όπως και οι άνθρωποι, και από εκεί προκύπτει και ο όρος “zoochosis”. Ίσως αρπαγμένα από τις οικογένειές τους στην άγρια φύση, δεν μπορούν να κινηθούν ελεύθερα, αποστερούμενα μιας πλούσιας κοινωνικής ζωής, έχοντας αναστραφεί κάθε ανάγκη τους και ένστικτο τους και υπό την κατοχή των πολύπλοκων μυαλών, τα ζώα των ζωολογικών κήπων υποφέρουν από διάφορα ψυχολογικά προβλήματα, από “στερεότυπη” συμπεριφορά, η οποία περιλαμβάνει το να πηγαίνουν πέρα-δώθε, να αφήνουν το κεφάλι να κρέμεται, το λίκνισμα, το περπάτημα σε κύκλους, το ψυχαναγκαστικό γλείψιμο, το δάγκωμα κομματιών και ακόμη και τον αυτο-ακρωτηριασμό (όπως στην η περίπτωση των χιμπατζήδων που προκαλούν σοβαρές πληγές δαγκώνοντας τα άκρα τους). Σύμφωνα με τον Bill Travers και την Virginia McKenna του Ιδρύματος Γεννημένος Ελεύθερος (Born Free Foundation), για παράδειγμα, πάνω από το 60% των πολικών αρκούδων στους βρετανικούς ζωολογικούς κήπους είναι ψυχικά διαταραγμένες.
Η Jane Goodall υποστηρίζει ότι πάνω από το ήμισυ των ζωολογικών κήπων του κόσμου “εξακολουθούν να είναι σε κακές συνθήκες.” Μια αναθεώρηση των νεκροψιών ζωολογικών κήπων στο ζωολογικό κήπο του Σαν Ντιέγκο, που θεωρείται ευρέως ένας από τους καλύτερους ζωολογικούς κήπους της χώρας, υποδεικνύει διευρυμένο υποσιτισμό στα ζώα των ζωολογικών κήπων, υψηλά ποσοστά θνησιμότητας από τη χρήση αναισθητικών και ηρεμιστικών, σοβαρούς τραυματισμούς και θανάτους που οφείλονται στις μεταφορές, καθώς και συχνές εμφανίσεις κανιβαλισμού, παιδοκτονίας, και πάλης που είναι σχεδόν βέβαιο ότι προκαλείται από συνθήκες συνωστισμού» (όπ.π. Jamieson).
Η βασική εκπαίδευση που παρέχει ένας ζωολογικός κήπος είναι η επίγνωση αυτού που ένα ζώο δεν είναι και της αλλοτριωμένης ψυχής των ανθρώπινων πλασμάτων. Τα ζώα αποφυσικοποιούνται, απογυμνώνονται από τους φυσικές τους ιδιότητες. Βλέπετε τον πανέμορφο πράσινο-φτερωτό Μακάο σε μια ανοικτή περιοχή και αναρωτιέστε γιατί δεν πετάει μακριά, και στη συνέχεια συνειδητοποιείτε πως του έχουν κοπεί τα φτερά και δεν είναι πλέον σε θέση να πετάξει μακριά από μία γάτα. Μπορείτε να δείτε δύο ελέφαντες μαζί και να νομίζετε ότι είναι ένα ευτυχισμένο ζευγάρι, αλλά πρέπει να καταλάβετε ότι ζουν σε μεγάλα κοπάδια και οικογένειες έως και 20 μαζί. Μπορείτε να παρακολουθήσετε μια όμορφη λευκή τίγρη, και μόνο αργότερα να καταλάβετε ότι δεν είναι ένα πραγματικό είδος, αλλά μάλλον μια καθαρά γενετική ανωμαλία, που δεν θα μπορούσε να επιβίωσει στην άγρια φύση, διότι στερείται επαρκούς καμουφλάζ και υποφέρει από προβλήματα ισχίων, στα πόδια, και καταρράκτη. Δεν έχει σημασία πόσο οι ζωολογικοί κήποι προσπαθούν να ωραιοποιήσουν το συγκρότημα κράτησης, το γεγονός παραμένει ότι ζώα φυλακίζονται για ανθρώπινους σκοπούς και δεν είναι τα ζώα που διαφημίζονται ότι να είναι.
Ακόμη και στα καλύτερά τους, οι ζωολογικοί κήποι δίνουν ένα σύνθετο μήνυμα, όπου, αφενός, μπορεί να βοηθούν τους ανθρώπους να κατανοήσουν την κρίση που αντιμετωπίζει η επιβίωση των ειδών και να κάνουν τα ζώα περισσότερο από μια αφαίρεση, αλλά, αφετέρου, επιδεινώνουν την αποξένωση από τη φύση και την ασέβεια προς τη ζωή μέσω της θεσμοθέτησης ενός δυϊσμού ανθρώπου-μη αθρώπου μέσω του διαχωρισμού θεατή-αντικείμενου. Οι ζωολογικοί κήποι ενσταλάζουν μια διαστρεβλωμένη αίσθηση της θέσης μας στον κόσμο, και μας κάνουν κατήχηση μιας κοσμοθεωρίας που ισχυρίζεται ότι τα ζώα είναι πόροι για να φάμε, να ντυθούμε, να πειραματιστούμε, ή να διασκεδάσουμε. Και έτσι είναι πάρα πολύ ενοχλητικό να βλέπει κανείς ορδές παιδιών από σχολεία να χοροπηδούν σε ζωολογικούς κήπους, και θα πρέπει να αναρωτηθεί πώς αυτή “διασκέδαση” δηλητηριάζει τις ευαισθησίες τους προς τον φυσικό κόσμο και επιδεινώνει την οικολογική κρίση. Περισσότερα από 120 εκατομμύρια άνθρωποι επισκέπτονται ζωολογικούς κήπους κάθε χρόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες, έτσι ώστε τα μηνύματα που δίνουν οι ζωολογικοί κήποι έχουν μεγάλη σημασία.