...Πάντως, φίλτατε Value, σου εύχομαι, να μη ξεδιψάσεις ποτέ!
(συνέχεια, περί "εξουσίας, δουλείας...")
Στο Νίτσε, ο άνθρωπος, αυτή η έσχατη καταισχύνη και μηδαμινότης, δεν έχει θέση και μπορεί να ξεπεραστεί. Ο άνθρωπος είναι απλά ένα μέσο, προς τον Υπεράνθρωπο, το λατρευτικό είδωλο κάθε «Κεφαλαιούχου» και των «μαζών» του. Μπροστά στον υπεράνθρωπο, ο άνθρωπος κυλιέται στη λάσπη( «ανεργία», «επιδοτήσεις¨ κ.π.), γίνεται ένα τίποτα και τελικά καταβροχθίζεται, από τον «θεοποιημένο άνθρωπο».Όποιος μπορεί και θέλγετε από το ιδανικό του υπερανθρωπισμού, χάνει κάθε του πίστη στον «ανθρωπισμό». Γιατί ο (ευρωπαϊκός) ανθρωπισμός διαφαίνεται, ειδικά κατά τον 20ο αιώνα(α.Ι.Χ.), να είναι η βασιλεία της μεσότητας και όχι των άκρων. Έτσι, η ανθρωπιστική φιλοσοφία της Ευρώπης βρήκε το πνευματικό της τέρμα στον Νίτσε, σʼ αυτόν που υπήρξε το «αίμα απʼ το αίμα της και σάρκα από την σάρκα» της, κι ακόμη, η θυσία του αμαρτήματός της.
Στο Νίτσε καταλήγει μία Ευρώπη, ήδη κουρασμένη, από την ατραπό του Καρτέσιου. Ο θεοκρατούμενος ορθολογισμός της εξαντλείται, με την εξάντληση( την ακαδημαϊκο-επιστημονική) του «ευκλειδείου πνεύματος». Ο κόσμος εκείνος που θα μπορούσε να οικοδομηθεί από το επαναστατημένο «ευκλείδιο πνεύμα» του Ιβάν Καραμαζόφ, σε αντίθεση προς τον κόσμο του Θεού, τον γεμάτο δάκρυα και οδύνες, θα ήταν καλός και ευτυχισμένος κόσμος. Όμως, από τον κόσμο αυτόν θα απουσίαζε η ελευθερία και τα πάντα θα ήταν αναγκαστικά και ορθολογικά οργανωμένα. Από τις πρώτες κιόλας μέρες του, θα είχαμε μία ευτυχισμένη κοινωνική μάζα, υποχρεωτικά ενταγμένη στην αρμονία και την ευτυχία. Δεν θα υπήρχε καμία τραγωδία στην πορεία του κόσμου και, φυσικά, κανένα νόημα που υφίσταται μόνον με την ύπαρξη της ελευθερίας. Το «ευκλείδειο πνεύμα» θα μπορούσε να οικοδομήσει έναν κόσμο βασισμένο αποκλειστικά στην αναγκαιότητα, έναν κόσμο αποκλειστικά ορθολογικά. Αλλά ο κόσμος του Θεού έχει κάποιο νόημα, που δεν μπορεί να βρεθεί στις διαστάσεις του «ευκλειδείου πνεύματος», στις οποίες το μυστήριο του Θεού είναι απρόσιτο κατά πάντα. Το «ευκλείδειο πνεύμα» εκτείνεται στις τρεις διαστάσεις, ενώ ο κόσμος του Θεού έχει και τέταρτη διάσταση. Η ελευθερία είναι αλήθεια της τέταρτης διάστασης και παραμένει απρόσιτη στον κόσμο των τριών διαστάσεων. Ιστορικά όμως, και μέχρι σήμερα, η εξέγερση του ανθρώπου αρχίζει με την απαίτηση για ελευθερία και περατώνεται με την προσπάθεια να οικοδομηθεί ο κόσμος, μόνον πάνω στην αναγκαιότητα.
Από την άλλη, ο Ντοστογιέφσκι, ριζωμένος στην προσδοκία του Θεανθρώπου, περιγράφει με τα έργα (και τη ζωή του), μία καταλυτική θεοδικία, που συνάμα γίνεται και ανθρωποδικία. Υπάρχει μόνον ένα σοβαρό επιχείρημα κατά της ύπαρξης του Θεού: η ύπαρξη του κακού. Σε γενικές όμως γραμμές, η διαλεκτική του Ντοστογιέφσκι συνεχίζει:
Ο Θεός υπάρχει, επειδή ακριβώς υπάρχει το κακό και η οδύνη στον κόσμο. Η ύπαρξη του κακού είναι η απόδειξη της ύπαρξης του Θεού. Εάν ο κόσμος ήταν αποκλειστικά καλός και ακέραιος, τότε ο Θεός δεν θα ήταν αναγκαίος, γιατί ο κόσμος θα ήταν ήδη Θεός. Ο Θεός υπάρχει λοιπόν, επειδή υπάρχει το κακό. Αυτό σημαίνει, ότι ο Θεός υπάρχει, επειδή υπάρχει η ελευθερία, η «ελευθερία του πνεύματος».
Η αποτυχία όλων των επαναστάσεων ανέδειξε, ότι το πρόβλημα της αρμονίας του κόσμου, ενός παραδείσου, του οριστικού θριάμβου του καλού, μπορεί να λυθεί με τρεις τρόπους:
- Αρμονία, παράδεισος, μία ζωή στους κόλπους του αγαθού χωρίς ελεύθερη επιλογή, χωρίς καμία κοσμική τραγωδία, χωρίς πόνο και δημιουργική εργασία.
-Αρμονία, παράδεισος, μία ζωή στους κόλπους του αγαθού και στην κορυφή της επίγειας ιστορίας, εξαγοραζόμενη με τον άπειρο πόνο, τα δάκρυα και το θάνατο εκατομμυρίων ανθρωπίνων υπάρξεων, που γίνονται μέσα της μελλοντικής ευτυχίας της ανθρωπότητας και
-Αρμονία, παράδεισος, μία ζωή στοςυ κόλπους του αγαθού, στους οποίους ο άνθρωπος φθάνει με τον πόνο και την ελευθερία.
Στην τελευταία πορεία, καταλήγει ο δρόμος της Βασιλείας του Θεού, που θα περιλαμβάνει όλους όσους έζησαν και πόνεσαν.