Πριν από καμιά εικοσπενταριά χρόνια, όταν ήμουν φαντάρος, αυτή ήταν η μόνιμη επωδός των περισσότερων αξιωματικών, όταν διέβλεπαν κίνδυνο να χαλαρώσει ανεπανόρθωτα η πειθαρχία ή όταν έκριναν πως εμείς οι φαντάροι παραείχαμε πολλές ανέσεις (και δικαιώματα) σε σύγκριση με τα παλιότερα χρόνια. Και,
για κολέγιο το περάσατε; ή
κολέγιο θα το κάνουμε εδώ πέρα; ρητορικά ρωτούσαν –χωρίς, εννοείται, να περιμένουν ή να ανέχονται απάντηση. Αν εξακολουθεί να χρησιμοποιείται αυτή η λέξη στο στρατό δεν το ξέρω, παρακαλώ οι νεότεροι να με πληροφορήσουν. Τότε το κολλέγιο γραφόταν με δύο λάμδα, σήμερα πια όλες οι ξένες λέξεις ορθογραφούνται με τον απλούστερο δυνατό τρόπο, χωρίς διπλά σύμφωνα και ήτα-ύψιλον-ωμέγα, ή τουλάχιστον έτσι λέει ο κανόνας.
Αρχή σοφίας ονομάτων επίσκεψις, και το college το αγγλικό ετυμολογείται από το λατινικό collegium, «όμιλος προσώπων που έχουν το ίδιο αξίωμα», αρχικά «ένωση σχηματισθείσα βάσει του νόμου», από το con που θα πει ʽσυνʼ και το lex, νόμος. Στα μεσαιωνικά χρόνια λοιπόν, το collegium, είχε την έννοια του σώματος αξιωματούχων (ιερωμένων, δικαστικών κτλ.). Αργότερα, πήρε τη σημασία του εκπαιδευτικού ιδρύματος και με τον καιρό αυτή η δεύτερη σημασία έγινε η πιο διαδεδομένη στις δυτικές γλώσσες, χωρίς όμως να πάψει και η πρώτη να υπάρχει. Στα ελληνικά, βέβαια, το δανεικό
κολέγιο (ή κολλέγιο αν θέλετε την παλιότερη ορθογραφία) σήμαινε στα νεότερα χρόνια αποκλειστικά το εκπαιδευτικό ίδρυμα.
Λέω στα νεότερα χρόνια, επειδή στα χρόνια της μεταγενέστερης και ύστερης αρχαιότητας βρίσκουμε στα ελληνικά τη λέξη
κολλήγιον, ας πούμε στην ιστορία της Ρώμης του Δίωνα Κάσσιου. Όπως επίσης βρίσκουμε και τη λέξη
κολλήγας, πράγμα που οδηγεί το λεξικό Μπαμπινιώτη στην επιλογή να ορθογραφεί και τις σημερινές λέξεις παλαιότροπα, παρʼ όλο που, ακόμα κι αν ο κολλήγας είναι η ίδια λέξη (με αλλαγή σημασίας, ωστόσο), το σημερινό κολέγιο είναι άλλη λέξη από το ελληνιστικό
κολλήγιον. Υπάρχει όμως κι ένα μεσαιωνικό
κολλέγιον, άπαξ λεγόμενο, με τη σημασία του δικαστικού συμβουλίου, που θεωρείται ότι γεφυρώνει τους δυο τύπους και δίνει μια ισχνή νομιμοποίηση σʼ αυτή τη γραφή. Ωστόσο, πρόκειται για σόφισμα, εφόσον η σημερινή λέξη δεν είναι εξέλιξη της ελληνιστικής ή της μεσαιωνικής αλλά επαναδάνειο, το τρίτο στη σειρά.
Τέλος πάντων, ο κολίγας (ή κολλήγας), το κολέγιο και η κολεγιά είναι όλα της ίδιας ρίζας και εντύπωση κάνει η σημασιολογική διολίσθηση. Διότι το (μεταγενέστερα) αρχαίο κολλήγας σημαίνει συνάδελφος, ρωμαϊκό έστω δάνειο, αλλά το μεσαιωνικό κολίγας σημαίνει τον εργάτη γης που καλλιεργεί ξένα χωράφια και αμείβεται σε είδος, έναν παρακατιανό δηλαδή και όχι ισότιμον. Και η σημασία αυτή δεν φαίνεται να είναι επείσακτη· μάλλον αποκτήθηκε στην ελληνική (αυτό το λέω με κάποιαν επιφύλαξη, δεν το έχω ελέγξει καλά). Από την άλλη όμως, η λέξη κολεγιά, σχέση συνεταιρική παναπεί, διατηρεί σαφώς και τη συντροφικότητα και την ισοτιμία της αρχικής σημασίας. Σήμερα βέβαια, όταν λέμε ότι ο τάδε έχει κολεγιά με τον δείνα, η χροιά είναι συνήθως αρνητική –κάτι πονηρό κάνουν οι λεγάμενοι, ή εκμεταλλεύονται τη φιλική τους σχέση για αλλότρια.
Λέγαμε παραπάνω ότι το College (κτλ.) στα αγγλικά (και τα αντίστοιχα σε άλλες δυτικές γλώσσες) σημαίνει βεβαίως πρώτα απʼ όλα το κολέγιο, το εκπαιδευτικό ίδρυμα, αλλά ότι η παλιότερη σημασία του, του συλλόγου-ομίλου-σώματος δεν έπαψε να υπάρχει. Και τον τελευταίο καιρό, κάνει την εμφάνισή της ως college, και δυστυχώς και ως κολέγιο. Διότι στα ελληνικά,
κολέγιο (μέχρι τώρα
σήμαινε αποκλειστικά το εκπαιδευτικό ίδρυμα και τίποτε άλλο.
Τον Νοέμβρη του 2004, με αφορμή τις αμερικάνικες προεδρικές εκλογές, που αναμένονταν αμφίρροπες αν και τελικά δεν ήταν τόσο, είχε εξέχουσα θέση στην ειδησεογραφική ύλη το Electoral College. Και οι περισσότερες εφημερίδες, όπως ήταν επόμενο (ήταν όμως
το μετέφρασαν «Κολέγιο των Εκλεκτόρων» ή «Εκλεκτορικό Κολέγιο», παρά το γεγονός ότι στα πανεπιστήμιά μας έχουμε επί εικοσαετία πλέον Εκλεκτορικά Σώματα. Αν δεν με γελάει η μνήμη μου (και δεν πρέπει να με γελάει, διότι έκανα κι έναν πρόχειρο ιντερνετικό έλεγχο), στις εκλογές του 2000 (που ήταν πολύ περισσότερες αμφίρροπες από του 2004) ο ελληνικός τύπος είχε πολύ λιγότερες αναφορές σε
Κολέγιο απʼ ό,τι το 2004, παρά το γεγονός ότι τότε το Electoral College είχε πολύ μεγαλύτερη παρουσία στην ειδησεογραφία. Στο ενδιάμεσο όμως διάστημα, ως φαίνεται, αυξήθηκε είτε η αμερικανοδουλεία της πνευματικής μας ζωής, που μας κάνει να δεχόμαστε ατελώνιστο ό,τι προέρχεται εκ (πολύ) δυσμών, είτε η αγραμματοσύνη των εφημεριδανθρώπων μας, είτε και τα δύο διότι το ένα δεν αποκλείει το άλλο.
Και σαν να μην έφτανε αυτό, έπειτα από λίγους μήνες ενέσκηψε, μαζί με την ανακατωσούρα του βασικού μετόχου, το Κολέγιο των Επιτρόπων, που δεν είναι κάποια σχολή στην οποία φοιτούν όσοι φιλοδοξούν να γίνουν μέλη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, αλλά το σύνολο των 25 επιτρόπων. Και δώστου Κολέγιο των Επιτρόπων και Κολέγιο των Επιτρόπων στις εφημερίδες μας, διότι αφού το βλέπουμε College ποιοι είμαστε εμείς να το αλλάξουμε;
Και με το δίκιο του γράφει ο Στάθης (Σταυρόπουλος) στον
Ναυτίλο της Ελευθεροτυπίας, στο φύλλο της 8.4.2005:
Αφού στα ελληνικά η (εξελληνισμένη) λέξη «Κολλέγιο» σημαίνει άλλο πράγμα, τι επαναλαμβάνουν με ενθουσιώδη επιμονή τα ρεπορτάζ «Κολλέγιο των Επιτρόπων» και «Κολλέγιο των Επιτρόπων»; Πριν μας βγουν και κολλεγιόπαιδα ου μην κι αρσακειάδες οι Κομισσάριοι, δεν βρίσκουμε κάποιον άλλον όρο που να αποδίδει τη «στρογγυλή τράπεζα» των εν λόγω κυρίων; Κονκλάβιο, λίγκα, κομισσαριάτο, πάντως όχι κολλέγιο. Τέλος πάντων, για να σοβαρευτούμε, η λέξη «κολλέγιο» σʼ αυτήν την περίπτωση είναι το ίδιον κωμική (άσε αδόκιμη) όσο αν λέγαμε ομήγυρις, ντρουζιά, συναδελφάτο, συντροφιά, παρέα φίλων, κύκλος κι άλλα ατυχή…
Μήπως «Συμβούλιο των Επιτρόπων» θα ήταν καλύτερο; Οπως και να ʽχει πρέπει κάτι να βρούμε που να αποδίδει αυτήν την έννοια (την οποίαν θα βρίσκουμε συνεχώς μπροστά μας) με εγγύτερον στην πολιτική και θεσμική της σημασία νόημα απʼ το «κολλέγιο».
ΥΓ.: είναι να μην πάρει φόρα η μαλθακία: ευρέθησαν και «ρεπορτάζ» που άρχισαν να μιλούν και για «Κολλέγιο των Καρδιναλίων» εννοώντας το γνωστό «Κονκλάβιο» – ευτυχώς, αυτούς τους δαιμόνιους ρεπόρτερ τους μάζεψαν νωρίς· το «Κολλέγιο» (των Επιτρόπων) όμως το βλέπω να μας μένει· όπως μας έμειναν αυτές οι (καταραμένες) «δράσεις» (αντί ενέργειες, πρόγραμμα, σχέδια), όπως επέβαλε ο νεολογισμός των ανοήτων να λένε οι πιο ανόητοι: «εξαγγέλθηκαν δράσεις». Μπλιαχ…
Στο μεταξύ πέρασαν μερικά χρόνια, μπήκε στην ΕΕ και η Βουλγαρία με τη Ρουμανία, άρα τώρα η Επιτροπή αριθμεί 27 επιτρόπους, και ακούστηκε ξανά το Κολέγιο των Επιτρόπων με αποτέλεσμα να αντιδράσει ξανά ο Στάθης, όχι από τη στήλη του
παρά από τα Πολιτικά παρασκήνια, στο φύλλο της 27.2.2010:
Να τος πάλι ο δασύτριχος βαρβαρισμός -μετά κάμποσα είναι η αλήθεια χρόνια- επανέρχεται: το Κολλέγιο των Επιτρόπων, αντί το Σώμα των Επιτρόπων.
Η λέξη «κολλέγιο» σημαίνει, εξελληνισμένη, άλλα πράγματα στη γλώσσα μας -η κατά λέξιν μετάφραση «Κολλέγιο» (των Επιτρόπων) δείχνει δεινή αμάθεια των δημοσιογράφων κυρίως που τη μετέρχονται.
Εν τοιαύτη περιπτώσει, οι Αγγλοσάξονες ονομάζουν τη δικαστική τήβεννο robe, ρόμπα! Θα μεταφράζαμε ποτέ στα ελληνικά «ο δικαστής έβαλε τη ρόμπα του», χωρίς να γίνουμε ρόμπες;
Τότε γιατί λέμε «Κολλέγιο των Επιτρόπων»; Τι είναι οι Επίτροποι; Ουρσουλίνες του Κολλεγίου των Αδελφών Αδόλφων ή κολίγοι στον θεσσαλικό κάμπο προ Μαρίνου Αντύπα;…
Δεν συμφωνώ με όλα (οι δράσεις, τελικά, δεν αποφεύγονται, και γιατί δασύτριχος
αλλά δίκαιη και εύγλωττη η αγανάκτηση (και πετυχημένο το παράδειγμα της ρόμπας/τηβέννου). Πώς θα πούμε λοιπόν το Collège des Commissaires για να μην το κάνουμε κολέγιο; Θα μπορούσαμε απλώς να λέμε «Επιτροπή». Μάλιστα, επί πολλά χρόνια, λέγαμε Επιτροπή (ή Κομισιόν, ελληνιστί) εννοώντας άλλοτε μεν (τις περισσότερες φορές) ολόκληρο το θεσμικό όργανο με τις χιλιάδες υπαλλήλους του και τις υπηρεσίες του και άλλοτε μόνο τους 25 ή τώρα 27 Επιτρόπους. Αυτό, σπανιότερα, διότι οι Επίτροποι τα παλιότερα χρόνια ήταν στο περιθώριο της δημοσιότητας. Όμως τα τελευταία χρόνια άρχισε να δίνεται όλο και μεγαλύτερη σημασία στη δραστηριότητα και στον χαρακτήρα των Επιτρόπων (π.χ. να διορίζονται ύστερα από ακροάσεις), οπότε άρχισε να είναι συχνότερη η αναφορά του σώματος των 25 ή τώρα των 27 στον τύπο, και επειδή το σκέτο Commission οδηγούσε σε σύγχυση άρχισε πιο συχνά να εμφανίζεται το Collège des Commissaires (και τα αντίστοιχα των άλλων γλωσσών).
