Λοιπόν, μιας και το τεντώσαμε με θέματα τύπου Σεφερλή, ο Ρωσοουκρανικός πόλεμος καλά κρατεί και το θέμα του κόβιντ θα μείνει -δυστυχώς- εσαεί στην επικαιρότητα, ας αλλάξουμε λίγο κλίμα και ας κάνουμε καμιά φιλοσοφική συζήτηση.
Ας μιλήσουμε, λοιπόν, για την ηθική, ένα θέμα που έχει απασχολήσει πολλάκις και διαχρονικά τους φιλοσόφους. Πριν γράψω ό,τι είναι να γράψω, θα πω ότι θα μιλήσω για ένα φιλοσοφικό δίλημμα με αφορμή σχετική αναφορά της
@Joji. Πρώτα, όμως, θα πω δυο λόγια για την δική μου -περί ηθικής- άποψη.
Η ηθική, λοιπόν, είναι κάτι ρευστό, το οποίο διαφοροποιείται ανάλογα με τις επιταγές της εκάστοτε κοινωνίας, τις ιδέες και τις ζυμώσεις που πραγματοποιούνται σε αυτή. Γι' αυτό διαφέρει όχι μόνο από άποψη χρόνου, αλλά και από άποψη τόπου. Θρησκείες, φιλόσοφοι, πολιτικές ιδεολογίες και κινήματα διαμορφώνουν το ηθικό πλαίσιο σε μία κοινωνία. Είναι ωφέλιμη για να έχουμε μία κοινή συναίνεση για το σωστό και το λάθος, το καλό και το κακό, το ηθικό και το ανήθικο. Όμως, λαμβάνοντας υπόψη μία συγκεκριμένη, οποιαδήποτε κοινωνία, ας θέσουμε το διαχρονικό ερώτημα: Τι είναι αυτό που πραγματικά ορίζει αν οι πράξεις μας είναι ηθικές, οι προθέσεις μας ή οι πράξεις αυτές καθαυτές;
Για τον Καντ, είναι ξεκάθαρα το δεύτερο*. Ίσως και για τους περισσότερους. Φανταστείτε, ωστόσο, το παρακάτω παράδειγμα: Ένας τραυματισμένος άνθρωπος σας χτυπάει την πόρτα κι εσείς από ενσυναίσθηση και λύπηση τον βοηθάτε, καλώντας ασθενοφόρο. Από την άλλη, ένας άλλος άνθρωπος στην ίδια κατάσταση, βλέπει με αηδία και απέχθεια τον τραυματία, παρόλα αυτά τον βοηθάει επίσης, επειδή αυτό ορίζει η ηθική ως καλό και σωστό.
Ο Καντ θεωρεί τον δεύτερο πολύ πιο ηθικό και σωστό από τον πρώτο, διότι, οι προθέσεις πηγάζουν από τα συναισθήματά μας, τα οποία δεν μπορούμε να ελέγξουμε ούτε έχουμε κάποια συνειδητή δύναμη πάνω σε αυτά. Από την άλλη μεριά, αν, παρόλο που τα συναισθήματά μας είναι εχθρικά για κάποιον, από την στιγμή που τον βοηθάμε σημαίνει ότι είμαστε ηθικοί, γιατί έχουμε κάνει το καθήκον μας.
Επιπλέον, κατά την άποψή του, έχει μεγάλη σημασία το γιατί κάποιος κάνει κάτι. Για να χαρακτηριστεί μία άποψη ωφέλιμη και ηθική, πρέπει να είναι αποτέλεσμα ορθού λόγου. Αν, για παράδειγμα, κάποιος κάνει το καλό επειδή είναι συμπονετικός ως άνθρωπος, αυτό δεν λέει κάτι, γιατί μπορεί να είναι απλώς έτσι σαν χαρακτήρας. Βεβαίως, ο Εμμάνουελ το τράβηξε πολύ και ήταν πολύ κατηγορηματικός. Πρέσβευε, δηλαδή, ότι πρέπει πάντοτε να λέμε την αλήθεια, διότι, το να λες την αλήθεια είναι ένας ηθικός κανόνας. Τι συμβαίνει, όμως, στην περίπτωση που κάποιος επίδοξος φονιάς κυνηγούσε ένα άτομο το οποίο μόλις πέρασε από μπροστά σας και σας ρωτήσει «
Προς τα που πήγε;» Σύμφωνα με αυτόν, θα πρέπει να του πείτε την αλήθεια, γιατί το να πεις ψέματα είναι ανήθικο.
Εσείς τι λέτε; Τι είναι αυτό που μετράει περισσότερο; Οι πράξεις ή οι προθέσεις μας;
* Όχι ότι και για τον Καντ δεν παίζουν ρόλο οι προθέσεις, αλλά δεν έχουν καμία σχέση με τα συναισθήματα ή τον χαρακτήρα μας. Μια πράξη ορίζεται ως ηθική όταν πηγάζει από την θέληση μας να κάνουμε το ορθό, το καθήκον μας.
